همه مدلها غلط اند!

مغز انسان همیشه به دنبال درک پدیده های اطراف خود است اما توصیف دقیق این پدیده ها، به عنوان مثال افتادن یک برگ از درخت آنقدر پیچیده است که برای تشریح تمامی جنبه های آن، عمر یک انسان کفاف آن را نمی دهد! اما برای این مشکل مغز یک راهکار عملی دارد، ساده سازی. ایجاد یک تصویر بسیار ساده تر از پدیده به گونه ای که از یک طرف پدیده مورد نظر را توصیف کند و از طرفی تمام عمر ما را تلف نکند! این همان روشی است که ما به آن مدلسازی می گوییم.

به قول آقای جرج باکس از ریاضی دان های معروف قرن بیستم ” همه مدلها غلط اند و تنها برخی از آنها سودمند هستند.”

اصول مدلسازی

حال برای آنکه مدل سودمند باشد باید دو هدف را محقق کند:

  • ساده کردن فضای مسئله و تمرکز به یک جنبه خاص از واقعیت : هر مدل تنها از یک یا چند جنبه محدود می تواند پدیده را توصیف کند باید توجه کرد که این جنبه ها در خدمت حل مسئله ای باشند و پرداختن بیش از حد و یا کمتر از نیاز به جنبه مورد نیاز مسئله می تواند ما را از واقعیت پدیده دور کند. به عنوان نمونه در حوزه تحلیل کسب و کاریکی از اشتباهات رایج در امر ساده سازی مسئله، شبیه سازی سیستم هاست. گاهی این شبیه سازی ها آنقدر ساده شده اند که عملا جواب به دست آمده از آنها جواب درستی برای حل مسئله نیست.
  • ایجاد یک زبان مشترک بین مخاطبان مدل : برای ایجاد این اشتراک باید المانهای مدل استاندارد باشد یعنی از قبل همه مخاطبان درک ثابتی از المانهایی که در یک مدل برای توصیف یک پدیده استفاده می شود داشته باشند. در تحلیل کسب و کار با توجه به تنوع ذینفعان بسیاری ضروری است که اولا هر مدل متناسب با سطح درک و تخصص ذینفعان انتخاب و تبیین شود و ثانیا مخاطبان هر مدل پیش از ارائه مدل به آنها به خوبی با زبان مدل آشنا شده باشند تا بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند.

انواع مدلها

بسته به کاربرد و نوع پدیده ای که قرار است توصیف شود و مخاطبان مدل، می توان مدلهای متفاوتی برای ترسیم پدیده ها استفاده کرد، مدلها را از نظر نحوه نمایش می توان به پنج دسته تقسیم کرد :

  1. مدلهای تصویری : این نوع مدلها رایج ترین و محبوب ترین مدلها هستند. می توانند دو بعدی یا سه بعدی باشند و از آنجا که تصویر سریع ترین روش برای انتقال مفاهیم است، از محبوبترین مدلها نزد کاربران هستند. شاید رایج ترین مدلی که همه مردم با آن مواجه هستند نقشه های جغرافیایی هستند. در حوزه تحلیل کسب و کار نیز انواع مدلهای تصویری وجود دارد. بلوپرینت ها (Blue print) ها از معروف ترین انها هستند، مدل کسب و کار (Business Model) ، مدل فرایند های کاری (Business Process)، مورد کاربری (Use case)، مدل داده (Data Model)، پروتوتایپ های سیستم و….
  1. پروفایل ها: برای توصیف یک پدیده می توان مشخصه های آنرا به صورت فیلدهای از پیش تعریف شده تبیین کرد. به این مدلها به اصطلاح شناسنامه یا پروفایل گفته می شود. این مدلها متن های ساخت یافته هستند. رایج ترین مدلی از این نوع که همه انسانها با آن سروکار دارند شناسنامه ثبت احوالشان است که نوعی پروفایل یک فرد محسوب می شود. در حوزه تحلیل کسب و کار نیز انواع شناسنامه ها قابل تعریف هستند؛ شناسنامه فرایند، شناسنامه سیستم های اطلاعاتی موجود، پروفایل ذینفعان، داستانهای کاربر (User story) و …
  2. جدول ها : جدول ها نیز مشابه پروفایل ها توصیفاتی متنی به صورت فیلد به فیلد در مورد یک پدیده ارائه می دهند. تفاوت در ارائه مجتمع اطلاعات درباره بیش از یک پدیده در یک مدل است. ماتریس ها نیز نوعی از جداول هستند که برای توصیف نحوه ارتباط بین دو پدیده ترسیم می شوند. ارتباطات بین دو پدیده درتقاطع سطر و ستون ماتریس نشان داده می شود. شاید رایج ترین جدولهایی که در زندگی روزمره با آن سروکار داریم، جدول ارزش غذایی روی بسته بندی مواد غذایی و یا جدول زمانبندی حرکت قطارهای مترو باشد. در تحلیل کسب و کار انواع جداول و ماتریس از جمله جدول تصمیم گیری، ماتریس SWOT، ماتریس ارتباطات سیستم های اطلاعاتی و … مورد استفاده قرار می گیرند.
  3. نمودارهای آماری : علم آمار علم توصیف پدیده ها به زبان ارقام است و نمودارهای آماری جذابترین مدلها در سطوح مدیریتی سازمانهاست. نمودارهای آماری کمک میکنند با یک نگاه دید خوبی نسبت به وضعیت پدیده های مختلفی که امکان کمی کردن آنها وجود دارد به دست آید. نمودارهای آماری امکان مقایسه پدیده های مختلف با هم و یا یک پدیده در شرایط مختلف را فراهم می کند. در حال حاضر با مکانیزه شدن فعالیتها با نمودارهای آماری زیادی در زندگی روزمره مواجهیم. اگر اهل ورزش هستید و یکی از گجت های سلامتی را دارید نمودارهای میزان کالری مصرف شده و قدم های برداشته شده در روز از نمودارهای آشنا خواهند بود. در تحلیل کسب و کار نیز می توان برای توصیف وضعیت موجود و آتی سازمان از نمودارهای آماری استفاده کرد.
  4. مدلهای ریاضی و آماری : از این مدلها عموما برای توصیف ارتباطات منطقی بین پدیده های فیزیکی و شیمیایی استفاده می شود. شاید معروفترین این مدلها معادله انرژی آلبرت اینشتن باشد E=MC(2). شاید مدلهای ریاضی به صورت مستقیم کاربردی در تحلیل کسب و کار نداشته باشند اما از انواع توزیع های احتمالی که در واقع نوعی مدل ریاضی در توصیف پدیده های آماری هستند به عنوان مثال در شبیه سازی فرایندها و یا تحلیل سیستم های داینامیک استفاده می شود.

مدل برای مدل

شاید بتوان دسته های دیگری هم به این مدلها اضافه کرد و یا آنها را به دسته های کوچک تری تقسیم کرد. مدلسازی گستره وسیعی دارد که بنا به نیاز می توان از این گستره بهره برد. نکته حائز اهمیت به طور کلی در بحث انتخاب مدل و مدلسازی پدیده ها و به ویژه در فضای تحلیل کسب و کار این است که هدف مدل و مدلسازی فراموش نشود. یعنی مدلهایی که ترسیم می کنیم مسئله را ساده تر و قابل درک تر کنند و فهم خودشان معضل جدیدی برای ذینفعان نشود. این مسئله وقتی به مدلهای تدوین شده در پروژه های تحلیل و طراحی نگاه می کنیم بسیار جدی است. بسیاری از مدلها متناسب با ذینفعان و مخاطبان مدل تولید نمی شوند و عملا بلا استفاده هستند.

به عنوان یک توصیه در قالب یک قاعده کلی، می توان گفت که هر چه سطوح سازمانی مخاطبان بالاتر می رود استفاده از مدلهای تصویری و سطح بالاتر که می تواند کلیات یک موضوع را به سرعت انتقال دهد مفیدتر است. در مدلها قانون اصلی باید خوانایی و رسایی مدل باشد و رعایت قواعد دست و پا گیر مدلهای فنی به هیچ وجه در این سطوح جایز نیست. به عنوان مثال در ترسیم مدل فرایندهای کسب و کار اگر تصمیم دارید از نماد BPMN برای نمایش سطح کلان فرایندها استفاده کنید اصلا نیازی نیست محدودیتها و قواعد این مدل را برای نمایش یک فرایند سطح بالا رعایت کنید و باعث پیچیدگی و درک دشوار مدل شوید.

همیشه یادمان باشد مدلها برای ایجاد یک زبان مشترک و ساده تر کردن انتقال مفاهیم آمده اند پس هر چیزی که جلوی این موضوع را بگیرد حتی اگر استاندارد ها و الزامات یک زبان مدلسازی باشد قابل قبول نیست و خواهشا در جلسات ارائه محتواها که از مدلهای مختلف استفاده می کنید اولا حتما قبل از ارائه مدل در خصوص نمادگذاری آن به مخاطبان توضیح کافی بدهید و ثانیا نسبت به نمادهای مدلتان تعصب بیش از حد به خرج ندهید. آنها آیه نیستند به خصوص در فضای غیر فنی و مدیریتی

 

نویسنده : امیر یزدانی

شما ممکن است این را هم بپسندید

2 پاسخ‌ها

  1. رسول نوروزی گفت:

    امیر جان دوست عزیز
    سایت بسیار خوبی دارید
    لذت بردم مطالب آموزنده و عالی بودند
    رسول نوروزی

  2. امیر یزدانی گفت:

    ممنون از رسول عزیز
    منتظر مطالب خوب شما هستم تا اینجا به اشتراک بذاریم

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *